MGA RAWIT-DAWIT PARA SA DAGANG NAGIMATAN--BIKOL (10ng Rawit-dawit ni Estelito Baylon Jacob)

An mga rawit-dawit na ini napili bilang saro sa limang finalists sa 1st Premio Tomas Arejola Para sa Literaturang Bikolnon na ginibo kan Septiembre 2004 sa Naga City.



MAGIGIN NANG MAOGMANG LUGAR
AN BILOG NA KABIKOLAN


Ngunyan na aldaw,
Gigibuhon tang tunay
Na maogmang lugar
An bilog na Kabikolan.

Maluwas kita
Sa satong mga payag-payag,
O sa satong mga moog
Na may ngirit an ngabil,
May maluway na kurubkutob
Na gikan sa satong daghan.
Huli ta ilalatag ta
An pinakamanagom na namit
Kan satong himoloan.
An dai matatawaran na salangat.
An pinakagarbong atang ki Gugurang.
Ta ngunyan
Gagadanon ta nang padagos
An mga kinakatakutan:
Mga andodono, anananggal,
Layog, onglo, nagined, arapayan,
Makbarubak, patyanak, korokoy,
Tambaloslos asin angongolood
Kan satong padangat na banwaan.

Maorogma kita.
Aadornohan ta an gulang-gulangan
Ta an mga sablok sa pirak,
Mga kurapto, buaya sa pwesto,
Parahabon, paralupig,
Paradaya asin paragadan
Wawaraon na sa kinaban.
Matutuninong na an maribok na buhay.
Daing ganot na maturo
Gikan sa lawas ka mga manglalati.
Daing kudos nin hingal an madadangog
Gikan sa mga daghan kan mga mangsisira,
Daing halhal nin pagkakapoy
An ihahangos kan mga mang-aakbong
Huli ta madanay na an apag
Nin pangiturogan,
Madanay na an dusay
Nin pagkamoot,
An yokod, sakom, dool,
Hidhid, hogot, tagay, daluguan
Nin sakit madara nin kaogmahan.
Magin an makagirabong hokluban,
Magiya bako sa gagamban
Kundi sa hinahanap na kamurawayan.

Maorogma kita.
Makikikanta kita asin makikibayle
Ta sa aldaw na ini,
Dai na mamidibiran an mga balyana sa sonat,
An mambubulong sa manghuhula,
An mambabawi sa mangtatawas,
Magin an maginoo sa timawa,
Asin an timawa sa mga oripon.

Ngunyan na aldaw,
Magigin maogmang lugar
An bilog na rona kan Kabikolan.


Mayo 13, 2004
10:45 n.a.

Napublikar sa Bicol Mail, Agosto 19, 2004


SA KASKAS NA TARAASAN NIN TINGOG


I
Dai maiibitaran na ika makisabay
Sa kaskas na taraasan nin tingog.
May tingog na mapanakop,
May mapangbalawbagaw,
May mapang-api—
Mga sangsahong sa lisong tanog,
Mapandiktang poliponi sa kusog.
Dai matatakupan an talinga.
Dai magagakudan an dila.
Dai masasarhan an isip.
Kaya an maorag, magigin maorag
Asin an maluya, magigin maluya.
An maluya mawawara,
Magagadan.


II
Nakasabit pa sakong abaga an kudyapi.
Ako pa man giraray an dating kag-awit
Kan mga lindol, bagyo asin pagtuga nin bulkan.
Ako pa man giraray an dating kag-awit
Kan mga pakikitusayan ni Bantong ki Rabot,
Kag-awit kan pagkamoot ni Takay,
Ni Tilmag asin Kulakog, ni Ulap asin Magayon,
Ako pa man giraray an kag-awit
Kan mga purong-pusong ni Juan Osong, .
Ako pa man giraray an isip kan mga orog-orog;
Ako pa man giraray an nguso kan mga siday;
Ako pa man giraray an kag-awit kan mga abatayo;
Ako pa man giraray an kag-awit kan mga soraque.
Yaon pa man giraray sako an pitik kan daghang Bikolnon.


III
Sa kaskas na taraasan nin tingog,
Isasaletra kan sakong mga orog-orog
An nalilingawan mo nang ngaran na Ibalon.
Ipapadangog sa paagi kan sakong susuman
An mga nakalot na lulubngang dulay sa Sorsogon,
An mga gintong korona sa Libmanan asin Bulan,
An mga nakalkag na mga seramikong plato sa Pamplona,
An mga kuron asin kalansay.
Ipapadangog kan magaya-gaya kong siday
An mala-sarswela o komedyang istorya
Kan pag-abot ni Mateo de Saz asin Martin de Goiti,
An pan-aapi ni Andres de Ibarra,
An pangugulang kan tosong si Juan Salcedo,
An mga osipon kan mga remontados asin mga cimarrones,
An mga rebulosyon, pagtios pagsakit asin pagkagadan.
Ninda Vicente Lukban,Antonio Sanz,
Tomas Arejola asin dakul pang kairibanan.
Bakong gabos nakakamundo
Nin huli ta iaawit kan sakong mga abatayo
An magayon na kolor asin tamanyo kan Mayon,
An pirilik-pilik kan saradit na sinarapan sa Buhi,
An mahiwas na dagat kan Nato asin Pasacao,
An ragubrub nin tubig kan Marinawa asin Malabsay
An lipot kan Hoyop-hoyopan asin Kulapnitan.
Ibabalangibog kan sakong mga soraque,
An Peñafrancia,Tinagba, Ibalon, Pastores,
Rodeo, Tabak, Baybayon, Piñasan pati na an mga osana,
Lagaylay, pasyon, soledad, alleluya asin tanggal.
Ibabandelyo kan sakong mga rawit-dawit
An pantomina, hinarupan, sinisiki,
Sinalampati, hayon-hayon asin sagin-sagin.
Hanggan sa liwat ika mamidbidan.
Hanggan an gabos magsalingoy sa ginikanan.


IV
Uya ako. Kagsadiri pa giraray kan satuyang mga sadiri.
Dawa si Marcos Lisboa nagsurat na kan Vocabulario de la Lingua Bicol.
Dawa si Andres de San Agustin nagsurat na kan Ante de la Idioma Bicol.
Dawa si Malcom Mintz nagsurat na kan Bikol Dictionary.
Dawa si Jason Lobel nagsurat na kan An Satuyang Tataramon.
Ako pa man giraray an kagsadiri kan satong sadiri—
An mapadangat sa pinadangat ninda Schumacher, Owen asin O Brein.
Uya ako. An hangos ninda sakong hangos.
An saindang boses sakong boses.
Nagtatadok sa sakong laman an Bikol Maharlika ni Jose Calleja
An Ina and the Bikol People ni Wilmer Tria,
An Hagkus ni Paz Verdades Santos,
An Bikol Literary History asin Bikol Journal ni Ma. Lilia F. Realubit,
An Sarong Rambong na Burak ni Gode Calleja,
An Ma’yong ni Abdon Balde Jr.,
An Sarabihon, an Sorosogon Centro, an The Paper,
An Bikol Reporter asin an Bangraw.
Ini an panahon sa taraasan nin tingog
Kun saen an pangiturugan mo
Buhay kong pangiturugan.
Sa orog pang naghihiwas na ralaban.
Ika an malataw na tingog.
Ika an maorag na magigin maorag,
Ika an tingog na dai manluluya.
Dai mawawara.
Dai magagadan.

Abril 8, 2004
10:50 n.b.

Napublikar sa Bicol Mail, Agosto 19, 2004




HAEN KA NA BAYA, KAKAWAT KONG PADABA?


Kun totoong may Bikol writing, haen ngonian an diyaryong nakasurat asin nababasa sa Bikol? Haen an mga libro? Haen an literature? Yaon saen an modern sequel that will supply the missing parts of the epic fragment Ibalong? Haen an mga bagong rawit-dawit, tigsik, osipon asin nobela na matao nin buhay sa paghorop-horop asin imahenasyong Bikolano?
-Marne Kilates, Some Pangs of Conscience, Some Sweeping Generalizations


I
Ika an dating kong kahamlaan.
Nagliligid-ligid kita sa doot
Mantang dinadangog ta an mga ambahan
Na kinakanta sato ni nanay.
Kanta an mga siyap kan gamgam sa Isarog.
Mantang bayle an ragusnos kan tubig sa danaw.
Minsan, minakurumong kita nin tamong
Kun an awit sato ni tatay makagirabong angoy.
Bura nin barokikik an mga orolay-olay
Asin daguldol asin kikilat an mga pangiturugan.
May minsan man na nag-uuru-ugdo kita
Kun minauli sinda manoy hali sa bulod
Baktot an layas na orig asin kurigrat an awit.
Kaya an ogik kan orig sarong pangapudan,.
An arak minabulos nin karantahan asin baraylehan.


II
Tanda mo pa daw kaidtong panahon?
Nahihiling ta pa an mga ngirit
O pagkurundot nin angog
Sa pandok ni Don Alejandro,
O kaya ni Don Luis o Prinsipe Grimaldo.
Ginugumos-gumos ta sa satong daghan
Kun an kurabkutab mga paghadit.
Ginugurugumsa ta an satong halanuhan
Kun an hagalpak nin ngarak-ngakan pagtrayumpo sa buhay.
Minakarampag kita sa daga
Kun an mga pasagin na pangilusyon
Saginsagin man na dai naririparo.
Asin minaguruop kitang nasusuya
Kun an satong binibida,
Nakakaiba sa sudol kan paghangos
Kun mapungaw an tanog
Asin madiklom na marhay an entablado.
Kaidto pa itong panahon.


III
Kaidto pa idto, sakong padaba.
Kan an satong mga rawit-dawit
Sarong harapagan na kawat sa bangging bulanon,
O sa agang makusugon an uran.
Sa mga aldaw na mauranon,
Sarong palitada nin rawit-dawit
An nagtatapsik sa satong lawas.
Binabasa kita sa satong harapagan.
Minatukdo ka sa daghan ni Eustaquio Dino,
Binubutong ko man an kamot ni Mariano Goyena del Prado.
Kinikiblit mo an likod ni Asisclo Jimenez,
Asin tinitikwil ko an habayan ni Valerio Zuñiga.
Dangan kita nagdadaralagan sa uran.
Kun bulanon man asin an langit may pangimbitar,
An satong mga osipon haloy na harapagan sa turubigan:
Malinaw na gira sa mara-marang daga
An mga nagpakibig-kibig sa satong mga ngabil
Mga mamundong mga agi-agi, magulong mga sadiri,
Magabat na mga pagmate, makulog na mga pagkatawo—
Mga gira sa dagang osipon ninda Paz Cea de Conde,
Nicolasa Ponte de Perfecto asin Ana Calixto.
Kaskas an satong pakihasugan.
Daing untok na pagdalagan tanganing an gira ninda
Ialisngaw asin iduros pamara sa satong daghan.


IV
Tama siguro an sabi ni Nanay.
Pag kita daa nagdarakula, .
May mga kawat na nawawara sa isip.
Haen an mga kiblit o tikwil kan satong mga rawit-dawit
Tanganing magdanay pa sakong daghan an uran?
Haen an mga gira na nagsususog sa gurit
Kan mga osipon sa bangging may turubigan?
Haen ka sakong kakawat, sakong kahamlaan?
Tukdui giraray ako kun pano an makihapagan.
Ika an sakong kakawat.
Aram kong saimo ining pangaturugan
Na kitang duwa,
Maligid-ligid giraray sa kadodootan,
Maharapagan giraray
Sa uran o bangging may turubigan.


Hunyo 13, 2004
9:30 n.b.

Napublikar sa Bicol Mail, Agosto 19, 2004


IBALON


Ibalon, kaipuhan mo an luma mong ngaran.
Dai mo na ipatangro siring sa pinabakal na Ibal
An Ibalyo o Ibaylo mong ngaran.
Dai mo itugot na an simong daga magkabaranga.
Dai mo itugot na magkaralapo an saimong tulang
Asin magkaralanog an saimong laman.
Ipamate mo an linog kan nagbubugakbugak
Na kaanggutan kan saimong mga bulkan:
Ipasuso mo an makapadok na aso kan Aslong.
Ihungit mo an makahakog na gapo kan Asog.
Ipainom mo an makasungak-sungak na tubig kan Isarog.
Ta kun ika mangingisog, Ibalon
Magigin mahiwas an saimong daga sa dagat
Na dai mabubunyagan nin bagong ngaran.
Matarakig an layag kan mga barko
Na nagsasarudsod sa mga ngabil
Kan saimong mga baybayon.
Ipapalid kan duros an alisngaw nin pulbura
Na nagpakilag sa mga kalag
Kaining tunay na namomoot sa daga.
Dai mapupukan kan mga lagadi
An darakulang kahoy kan saimong kadlagan.
Dai mauutas an mga perlas asin korales
Sa nagsusurosilyab mong kadagatan
Asin daing mahade sa sadiri mong kinaban.
Ta kun ika mangingisog Ibalon,
Daing hipyas na tulak an masusula sa mansanas.
An mga lipot na namamate sa saindang kublit
Mga yelong matutunaw sa saindang daghan.
An mapulang mansanas sa saindang isip
Magigin berdeng bayawas na ngungupa-ngupaon
Kan ngimot nin kalipungawan.
Kaipuhan an matagas mong ngaran, Ibalon,
Tanganing dai magwarairak an mga puta sa plaza,
Dai magrarambol an mga tarantado sa kanto.
Dai manlugos an mga paratsungke asin abusero.
Ika an Ibalon na namukna sa daga, an nagimatan.
Mabubuhay na daing kakundian.
Kaya sige na. Dali na.
Ipadangog mo na an karandol kan saimong bulkan.
Ipamate mo an linog nin kaangutan.
Ta sa kaangutan mong ini
Imumundag mo akong gikan sa saimong init.
Iluluwa mo akong kakusugan
An saimong ngaran.


Hulyo 17, 2004
10:43 n.b.

Napublikar sa Bangraw, Septiembre, 2004


GIRA KAN BIKOL


Kaidto,
Marumarom
Na siring sa laad
Kan dasong
Tuprod an mitsa
An liwanag
Na gikan
Sa gira kan Bikol.
Masakit mansayan.
Masakit maanan.
Kasuarin lang,
An bangraw nagsirang
Asin an gira
Luway-luway
Na nariparo.
Nahilingan tamanyo,
Nahilingan kolor.
Ngunyan,
Masilyab pa
Sa sirang kan aldaw
An laad na gikan
Sa gira kan Bikol—
Maliwanagon,
Masulahon.
Nagdadakula,
Naghihiwas.
Lintian! Maoragon!


Napublikar sa Bicol Mail, Agosto 19, 2004


GINIKANAN NIN PAGTUBOD


An hariging itinalbong
Sarong pusog na hasok;
Pinatibay sa gakot
Kan huyong makunot
Na nagtahi kaining gogon,
Mga doot na inatop.
Maogmang itinugdok,
Kamalig nin certador
Na sa pampang kan salog
Dalnak an kadurog.
An prayleng may krus
Duman napatungod
Asin nagsabi:
Digdi sa matabang daga,
Kaatubang kan salog na masira,
Itatanom an pagtubod,
Sarong arang, sarong hawod.


Napublikar sa Bicol Mail, Agosto 19, 2004


BULALAKAW


Ini an bangging sakong pinili
tanganing magsurat nin berso.
Kuminupo ako sa sarong gilid,
duman sa madiklom,
duman sa harayo,
duman sa mayong tawo.
Asin sa sakong pagkatukaw,
naghalat ako nin duros,
nagtingag sa langit
hanggan sa nahiling
an dali-daling mong paggira sa langit.
Ay! Hanggan nuarin ka baga diyan, Bantugan?
Tibaad nalingawan mo na
an tugon asin sugo saimo ni Gugurang?
Tibaad an saimong pag-agi
iba na an kamawotan?
Sa kahaluyan nang panahon,
tibaad kinakan nang dagos
kan mauring enkangto
an kagayunan kan musang si Donsilya?
Kun siring kaiyan,
nuarin na matatapos
an istorya ni Handiong?
Pano pa madangog
an ngurob-ngurob ni Kadunong?
Ta kun siring na ngani kaini,
matatapos na sana an banggi,
nakatukaw sana ako sa doot,
minatingag sana sa langit,
minabilang na sana kan mga bituon
asin kun pirang beses ka mahugpa
sa Bukid Isarog o sa Bukid Asog.

* Sigun sa lumang osipon kan mga taga-Buhi, pinagtutubudan na an bulalakaw pagirumdom ni Bantugan na siya buhay pa asin padagos na naghahanap sa musa kan mga poeta na si Donsilya.

Enero 21, 2004, 9:20 n.b.


KUN IKA AN KABIKOLAN


Kun ika an Kabikolan,
Dai mo isaray kaiba kan mga luma mong bado
An dati mong gawi-gawi.
Kaidto, bakong lambanog an rason
Tanganing tuwangan ta an harong ni Juan
Haling Iraya pasiring Ilahod.
Bakong linubak asin mahamis na sabaw-tipong
An nagtitipon kun igwang baraylehan.
Iribanan kita kun mag-ani, magbanwit,
Magkudal asin magtugtog sa piyestahan.
An sakong ngaran dai mo nalilingawan.
Ngunyan, arog ka na kaini, Kabikolan.
Naabot sana an saimong tabang
Kun mas dakula an saimong pangangaipuhan.
Igwa man akong bagas na sasapnaon,
Sakong laganan saimo pang pinapano.
Igwa man akong sakduhan na bubon,
Tatawan mo akong gripong ipapatugdok.
Pag-agi kan halipot sanang panahon,
Sakuyang ngaran dai mo na mamidbiran.
Ika na daw ini, Kabikolan?
Siring na daw talaga kaiyan an satong ibanan?
Garo mo man sana sinasabi sako,
Na an aki mo asin aki ko,
Madangog na sana nin istorya
Kun pano narurunot an batag sa lubang.
Maihaminar na sana kan hitsura
Kan naglalakaw na harong ni Juan.
Pangaturugan na sana an cha-cha.
Pangaturugan na sana an musikero kun piyesta.
Magigirumduman sana kun may kampanya
Asin, dai nahahaloy, nawawara man sana
Na garo dinalan na pelikula.


Mayo 14, 2004
6:50 n.b.

Napublikar sa Bicol Mail, Agosto 19, 2004


TATARAMON BIKOL


I. BANA-BANA

Tataramon Bikol,
Ika an sakuya
Na huna mo binabawi
Kan bako man nganing kagsadiri.
Huna mo hinahabon
Kan mga daing pakimano,
Daing pagkaaram,
Daing pakiaram,
Daing pagkamoot.


II. OBSERBASYON

An ngudoy nin iba
Nagin ngudoy mo man.
An kiwig-kiwig kan saindang ngimot,
Nagin kiwig-kiwig mo man.
Kaya tibaad bako nang liputok,
Asin dayaday an tingog
Kan sakong inaapod
Na “Tataramon Bikol”.


III. HAPOT SA SADIRI

Sakuya ka pa daw?
Enot kang pinunpon ni Lisboa,
Dangan,
Kinawatan ni De San Agustin,
Linaen-laen ni Herrera
Tinumpok-tumpok ni de Vera—
Hinapiyap ka ni Schumacher,
Tinarotaptap ni Lobel,
Kinugos-kugos ni Mintz,
Hinaduk-hadokan ni O’Brein?
Sakuya ka pa daw?


IV. SIMBAG SA SADIRING HAPOT

Iyo.
Iyo, ika pa nanggad an sako,
An sadiri kong ngimot.
Yaon pa sa isip,
Nakatadok pa sa daghan.
May gira pa asin tanog
Na makusog,
May maliksi pang buhay.


V. REALISASYON

Dai ka sako mababawi
Kan bako man na kagsadiri,
O mahahabon kaya
Kan mga daing pakimano,
Daing pagkaaram,
Daing pagkamoot.
Dai ka na didigtaan
Kan kapwa mo mga ngabil.
An tingog mo liputok,
Dayaday sa sako.
Ika an sako. Ika an sako.


Mayo 19, 2004
10:30 n.b.

Napublikar sa Bicol Mail, Agosto 19, 2004


VILLANELLE PARA SA DAGANG NAGIMATAN


Ini an daga na sakong nagimatan.
Digdi ako inaki, pinadakula.
Ini an dagang pano nin kaogmahan.

Kun progresibo man an ibang banwaan,
Dai kong gayo ‘ni ikakabahala.
Ini an daga na sakong nagimatan.

Ini an samong pinangangatamanan,
Kulturang sadiri, dai winawara.
Ini an dagang pano nin kaogmahan.

Dawa na tios, hikaos an kadaklan,
Tatao man sinda kan tama sa sala.
Ini an dagang sakong nagimatan.

Saimo ngani akong kakaaraan
Gabos na nag-eerok nagpapadaba.
Ini an dagang pano nin kaogmahan.

Kaya madya, sakuya makiibahan,
Hilingon an inoorgolyo kong banwa.
Ini an dagang sakong nagimatan,
Ini an dagang pano nin kaogmahan.


Mayo 13, 2004
9:45 n.b.

Napublikar sa Bicol Mail, Agosto 19, 2004